Sondaj | Makale 17

Sondaj

Numune almak, zemin ve/veya kaya yapısını tanımlamak, arazi özelliklerini belirlemek gibi çeşitli amaç ve prensipler için zemin ve/veya kayada açılan deliklere sondaj adı verilmektedir. Su, petrol, arazi özellikleri tanınmasını içermek gibi çeşitli amaçlar ile yapılmaktadır.

Bu yazımda arazi özeliklerini belirlemek amacı ile yapılan temel sondajına ve bu türün yapıya göre hangi aralık ve derinlikte yapılması gerektiği gibi geoteknik çalışmaları içeren kısmına değineceğim Bunlara ek olarak, araştırma çukuru önemi, sayısı, genişlik ve derinlikleri hakkında da bilgi vereceğim.

Temel sondajı, yaşam alanları içerisindeki zemin ve/veya kaya özelliklerini tanımlamak için yapılır. Bu zemin ve kaya özelliklerinin tanımlanması, alanda yapılacak yapının, statik ve dinamik parametre değerlerini belirlemek açısından önemlidir.

Zemin etüdü yazımda da belirttiğim gibi zemin özelliklerini tanımlamak ve gerekli zemin etüd raporunu hazırlayabilmek için inşa alanının tam olarak tanımlanması gerekir. Bu tanımlama arazi gözlemi, alanda açılacak araştırma (muayene) çukuru ve sondajlar (Şekil 1) yardımı ile gerçekleştirilmektedir.

Sondaj ve araştırma çukuru
Şekil 1. Sondaj ve araştırma çukuru

Araştırma çukurları (Şekil 2) arazi hakkında anlık bilgi edinmek amacıyla ve/veya sondaj yapımının mümkün olmadığı noktalarda açılan boşluklardır. Sondaja göre maliyeti çok daha düşüktür. Bir arazide açılması gereken araştırma çukuru sayısı projeye ve arazi özelliklerine göre değişiklik göstermekle birlikte minimum 3 tane açılmalıdır. Açılan araştırma çukuru derinliği, temel alt kotundan (temel tabanının alt noktasından) minimum dört metre aşağı kadar veya yeterli dayanıma sahip olan zemin tabakasına ulaşılıncaya kadar olmalıdır.

Şekil 2. Örnek bir araştırma çukuru

Araştırma çukurları sondaja göre daha geniş boyutlarda yapılır. Boyutları değişmekle birlikte yaklaşık 1.0 m*2.5 m en ve boyuna sahip olmalıdır. Şekil 2 de de görüldüğü üzere araştırma çukurları kazıcı yardımıyla veya çok nadir el ile açılmaktadır. Açılan her bir muayene çukuru için elde edilen zemin bilgilerini ve görsellerini içeren muayene çukuru logu hazırlanır. Örnek bir muayene çukuru logu Şekil 3 de gösterilmiştir.

Şekil 3. Örnek bir araştırma çukuru logu

Zemin etüdü çalışmaları sırasında daha detaylı bilgi edinmek amacıyla yapılan işe göre düşey veya yatay olarak açılan deliklere sondaj (Şekil 4) adı verilir. Yatay sondaj çok tercih edilmemekle birlikte, genelde düşey için elde edilen bilgiler sonrasında gerekli arazi profili tam belirlenememişse veya yatay boru yerleştirilmesi gibi delgi amaçlı olarak yapılmaktadır.

Şekil 4. Örnek bir düşey delgi

Şekil 4 de gösterilen düşey delgi arazi çalışmaları sırasında en çok tercih edilen türdür. Sondaj sayısı da muayene çukuru gibi yapı ve arazi özelliklerine göre değişmektedir. Türkiye Bina Deprem Yönetmeliğine göre oturum alanı 0 ile 500 m2 arasında olan alanlarda minimum 3 adet, 500 ile 1000 m2 arası olan alanlarda minimum 5 adet yapılmalıdır. Bu sayılar arazi koşullarına ve yapılan çalışmalar sonrasında elde edilen verilere göre arttırılması gerektiğinde arttırılmalıdır. Türkiye Bina Deprem Yönetmeliğine göre minimum sayılar, Şekil 5 de gösterilmiştir.

Şekil 5. Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği minimum sayılar

Sondaj derinliği (Şekil 6) temelden zemine aktarılan yükün oluşturduğu düşey efektif gerilme değerinin, temel taban basıncının %10 a eşit olduğu derinlik veya mevcut efektif örtü yükünün %10 u olarak tanımlanmaktadır. Bu iki değerden en büyük olanı yeterli derinlik olarak tanımlanır. Bu derinliği, yapı türüne göre değişiklik göstermektedir. Yüksek yapılarda temel kısa kenarının 3 katından daha büyük veya minimum 6 m olmalıdır. Bunun yanında radye temelli yapılarda temel kısa kenarının minimum 2 katına eşit veya daha fazla olmalıdır. Kazıklı temellerde ise minimum derinlik kazık uç noktası kadar olmalıdır. Bu sondaj derinlikleri bazı özel durumlarda taban kayasına ulaşılıncaya kadar devam ettirilmelidir.

Şekil 6. Yapı etki derinliği

Araştırma çukuru sonunda olduğu gibi yapılan sondajlar neticesinde de log hazırlanır. Hazırlanan bu log, işlemin yapıldığı tarihi, işlem sayısını, işlemi yapan kişi ad soyad bilgisini, makina türünü ve delgi yöntemini içermelidir. Örnek bir log Şekil 7 de gösterilmiştir.

Şekil 7. Örnek bir log

Şekil 7 de görüldüğü üzere hazırlanan log, yüzey kotu, yer altı su seviyesi, her bir farklı tabaka kalınlıkları, özelliği ve kotu, yapılan arazi deneylerine ilişkin verileri (Standat Penetrasyon testi vuruş sayısı gibi), alınan örselenmiş veya örselenmemiş numune derinlik ve kot bilgilerini de içermelidir. Bunlara ek olarak eğer muhafaza borusu kullanıldıysa boru çap ve derinliği de log üzerinde belirtilmelidir.

Temel mühendisliği ile ilgili diğer yazılarımda buluşmak üzere…

Sevgiyle kalın 🙂

No Comments

Add a Comment

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir